Vikipediya:Maqola ustaxonasi

Материал из Wikipedia | Haqida
Перейти к навигации Перейти к поиску
                                    БУРЧОҚДОШЛАР ОИЛАСИ  FABACEAE

Режа

 1. Бурчоқдошлар оиласига мансуб ўсимликларнинг  рўйхати 
2.. Бурчоқдошлар оиласига мансуб ўсимликларнинг  умумий тавсифи  
3. Бурчоқдошлар оиласига мансуб ўсимликларнинг  халқ хўжалигидаги аҳамияти. 

Бурчоқдошлар оиласига мансуб ўсимликларнинг рўйхати № Оила Туркум Тур Ҳаётий шакли 1 Гледичия - Gleditschia Тикан дарахти - Gleditschia triacanthus Дарахт

2 Альбиция- Albizzia

	Шойи альбиция -

Albizzia julibrissin Дарахт 3 Софора-Sorhora

	Япон софораси Sophora japonica 	Дарахт 

4 Аморфа - Amorpha

	Бутасимон аморфа - Amorpha ruticosa 	Бута  

5 Афсонак-Thermopsis Кетма-кет барг афсонак- Thermopsis alterniflora Кўп йиллик

6 Оққурай-Psoralea Данакли оққурай - Psoralea drupaceae Кўп йиллик

7 Ерѐнғоқ - Arachis Ерѐнғоқ -Arachis hypogaea Бир йиллик 8

		Янтоқ- Alhagi 	Сохта янтоқ -Alhagi pseudalhagi 	Кўп йиллик 

9 Ширинмия- Glycirrhiza

	Туксиз ширинмия –

Glycirrhiza glabra

	Кўп йиллик 

10


Бурчоқ- Lathyrus Ўтлоқ бурчоғи - Lathyrus pratensis


Осиѐ бурчоғи- Lathyrus asiaticus Кўп йиллик


Бир йиллик


11 12 Нўхат- Pisum Экма нўхат- Pisum sativum Кўп йиллик

13 Нўхат-Cicer Жўнғор нўхати - Cicer songaricum Кўп йиллик 14 Қашқарбеда- Melilotus- Сариқ қашқарбеда- Melilotus officinalis- Икки йиллик 15 Беда - Medicago Хмелсимон беда - Medicago lupulina Икки йиллик 16 Себарга.- Tifolium

	Ўрмаловчи себарга- Trifolim repenes 	Икки йиллик ўт 

17 Ўтлоқ себарга- Trifolim pratense Кўп йиллик 18 Боқла -Vicia Эспарцет-Onobrichis Vicia envilia- Тасбехнамо боқла Бир йиллик 19 Йирик эспарцет- Onobrichis grandis Кўп йиллик

Mazkur oila mimozasimonlar (Mimosoideae), sezalpinsimonlar (Cesalpinideae) va dukkaksimonlar (Faboideae) deb ataluvchi uchta kenja oilaga bo‘linadi.

Mimozasimonlar kenja oilasi — Mimosoideae Dukkakdoshlar orasida eng qadimiy sodda tuzilishli turlar bo‘lib, aksariyat qismi daraxt va butasimon o‘simlik. Gullari aktinmorf, changchilari erkin joylashgan, urug‘chisi bitta meva bargidan shakllangan. Kenja oilaga tropik va subtropik o‘lkalarda tarqalgan 56 turkumga mansub 2.800 ga yaqin tur kiradi. Bir qadar katta hajmli turkumlardan Akatsiya (Acacia), Albitsiya (Albizzia) va Mimozalar (Mimoza) hisoblanadi. Akatsiya (Acacia) juft patsimon bargli uncha katta bo‘lmagan daraxt, gullari aktinomorf. Changchilari och pushti rangli. Akatsiyaning tashki qiyofasi nihoyatda turli-tuman. Avstraliya akatsiyalarining barg yaprog‘i reduktsiyalangan barg bandi fillodiylarga aylangan. Afrika savannalari akatsiyalarining tanasi soyabonsimon shaklda. Turkumga 500 ga yaqin o‘simlik turi mansub. O‘zbekistonda akatsiyaning kumush akatsiya (Acacia dealbata) deb ataladigan turi manzarali o‘simlik sifatida o‘stiriladi. Albitsiya (Albicia) juft patsimon bargli daraxt. Turkum tarkibida 100 ga yaqin turi bo‘lib, tropik va subtropik o‘lkalarda keng tarqalgan. O‘zbekistonda Samarqand, Toshkent, Denov shaharlarida lenkoran albitsiyasi (Ajulibrissin) deb ataluvchi turi manzarali o‘simlik sifatida o‘stiriladi. Mimozalar (Mimosa) turkumining 350 dan ortiq turi, asosan, Janubiy Amerika tropiklarida tarqalgan. Kenja oilaning O‘zbekistonda keng tarqalgan turi Jinjakdir (Lagonichum farctum). Buning balandligi 30-50 sm ga qadar bo‘lgan, butacha, loy tuproqli Qarshi va Sherobod cho‘llarida tarqalgan. Uning ildizi va dukkagi tarkibida 12% ga qadar oshlovchi tannid moddasi tufayli qadimda ko‘nchilikda ishlatilgan. Tabobatda dukkagidan tayyorlangan qaynatma ich ketish kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Sezalpinsimonlar kenja oilasi — Cesalpinideae Botanik Sezalpin nomi bilan ataladigan bu kenja oilaning 152 turkumga mansub 2.800 turi tropik va subtropik o‘lkalarda keng tarqalgan. Ularning aksariyat qismi murakkab juft yoki toq patsimon bargli daraxt va buta shaklidagi o‘simlik. Guli zigomorf, qo‘sh gul qo‘rg‘onli, kosacha va toj barglari erkin, 10 ta changchisi 2 qator aylana hosil qilgan holda joylashgan, odatda erkin, lekin ayrim hollarda ularning tubi bir-biri bilan tutashgan. Changchilar, ayrim hollarda, 3 yoki 1 dona staminodiyga (bargsimon yoki nektarnikka o‘xshash organga) o‘zgargan yoki butunlay reduktsiyalangan. Shu tufayli, ko‘pincha, androtsey besh a’zoli bo‘ladi. Urug‘chisi bitta meva bargidan shakllangan, tugunchasi bir uyali. Mevasi dukkak. Urug‘i ayrim turlarida endospermli. Yer sharining tropik va subtropik mintaqalarida tarkalgan bu o‘simliklar xalq xo‘jaligi uchun muhim axamiyatga ega. Undan mebel sanoatida ishlatiladigan qimmatli yog‘och olinadi, oshlovchi moddalar, bo‘yoq olishda ishlatiladi. Masalan, Braziliyada keng tarqalgan qizil fermanbuk yoki nernambuk daraxti (nomi Braziliyadagi negnambuk yurtidan olingan) Caesalpinia echinata juda qattiq, dastlab sarg‘ish qizil, biroz vaqt o‘tgach to‘q qizil tusga kiradigan yog‘ochi mebel sanoatida yuksak baholanadi. Cannan daraxti (C. sappan) Janubi-Sharqiy Osiyoda keng tarqalgan C. sappan daraxtidan qo‘ng‘ir-sarrish va jigar ranglarga tovlanadigan qizil rangli yog‘och olinadi. Kassiya (Kassia) turkumiga mansub o‘simlik turlaridan Afrika va Janubiy Osiyo mamlakatlarida Aleksandr bargi nomi bilan yuritiladigan shifobaxsh barg olinadi. O‘zbekistonda bu kenja oilaning vakillari juda kam tarqalgan. Uning ancha keng tarqalgan va ko‘p yillardan beri daraxt sifatida bog‘larda ekiladigan oddiy gledichiyani (Gledischia tracantos) ko‘rsatish mumkin. U balandligi 10-12 metrga qadar bo‘lgan daraxt. Barglari murakkab patsimon, tikanli, dukkagi uzun bargsimon, yumaloq, pishgach qo‘ng‘ir-qizg‘ish rangli. Guli bir jinsli, rangsiz, nihoyatda xushbo‘y hidli, aprelning oxiri may oyining boshlarida gullaydi. Qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lganligi tufayli cho‘l hududlarda ihota daraxti sifatida o‘stiriladi. O‘zbekistonda bu kenja oilaning arg‘uvon (Cercis siliguastrum) nomi bilan yuritiladigan daraxti istirohat bog‘larida o‘stiriladi. Uning qirmizi binafsha rangdagi nihoyatda go‘zal guli erta bahorda gullaydi. U, odatda, barg chiqqunga qadar gullaydi. Arg‘uvonning kosacha va toj barglari bir xilda qirmizi binafsha rangli, guli besh a’zoli, changchisi 10 ta, mevasi dukkak. O‘zbekistonda qurroqchilikka ancha chidamli bo‘lganligi va chiroyi uchun istiroxat bog‘larida, skverlarda o‘stiriladi. Dukkaksimonlar kenja oilasi — Faboideae Bu kenja oilaning 490 turkumiga mansub 12.000 ga yaqin turi yer kurrasining tropik, subtropik va o‘rta iqlimli mintaqalarida keng tarqalgan. Daraxt, buta, yarim buta va o‘tsimon shaklidagi bu o‘simliklarning bargi patsimon, panjasimon, murakkab yoki oddiy, yonbargli. Guli zigomorf, qo‘sh jinsli, besh a’zoli, o‘zgarmas strukturali, kosachasi 5 ta tutash barglardan shakllangan. Toj barglari 5 ta (ustkisi bayroqcha, ikki yon tomonidan yelkan va ikkita pastkisi qayiqchani eslatadi), changchisi 10 ta. Dukkakli o‘simliklarning turkumlari orasidagi o‘zaro farqini aniqlash uchun changchisini tuzilishi muhim ahamiyatga ega. Ayrim turkumlar vakillarining changchisi tutash emas, 10 ta changchining har biri alohida-alohida erkin holda joylashgan (Sophora, Thermopsis), boshqalarida barchasi tutashib chang nayini hosil qiladi. Urug‘chisi shu nay ichida joylashgan (Lupinus) bo‘ladi. Va, nihoyat, ko‘pchilik turkumlarda changchisining 9 tasi tutash, 1 tasi alohida (Pisum, Medicago, Vicia, Lathyrus va boshqalar) joylashgan. Urug‘chisi bitta meva bargidan shakllangan. Tugunchasi ustki, bir uyli. Dukkaklilarning sistematik belgilarini bir-biridan farq qilishda ularning mevasining tuzilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Dukkaklar o‘z tuzilishiga ko‘ra ikki pallaga ajraladigan (mosh, no‘xat, burgan, loviya) ko‘p urug‘li, bir urug‘i qismlarga ajraladigan (Koronella) yoki bir urug‘li mevasi ochilmaydigan (Onobrychis) bo‘ladi. Urug‘i endospermsiz. Dukkakdoshlar urug‘i tarkibida oqsilning ko‘pligi (no‘xatda 31%, moshda 61% ga qadar) bilan xarakterlanadi. Undagi oqsilning oziqaviy sifatiga ko‘ra bu o‘simliklar nihoyatda qadrlanadi. Oqsilining tarkibida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan lizin, tripofan, tsitozin, valin singari aminokislotalar mavjud. Dukkakli o‘simliklarning turli-tuman vakillari oziq-ovqat, yem-xashak, dorivor, oshlovchi va bo‘yoqbop texnik o‘simliklar sifatida madaniylashtirilgan. Quyida O‘rta Osiyoda keng tarqalgan va xalq xo‘jaligida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan turkumlar haqida ma’lumotlar keltiriladi. Astragal (Astragalus) turkumining 2.000 dan ortiq turi yer kurrasining Avstraliyadan tashqari barcha qit’alarida tarqalgan. Ularning aksariyat qismi Shimoliy yarim sharning subtropik mintakasida, xususan, O‘rta yer dengizi viloyatlarida, Markaziy Osiyoda tarqalgan. O‘rta Osiyo bu o‘ziga xos polimorf turkumning tarqalish markazlaridan biri hisoblanadi. Bu o‘lkada astragallarning 600 dan ortiq turi keng tarqalgan bo‘lib, uning 350 turi shu tuman endem o‘simliklaridan hisoblanadi. Janubiy O‘zbekistonda astragallarning 140 turi tarqalgan. Bu O‘zbekistonda o‘sadigan astragallarning 55% ni tashkil etadi. Ularning asosiy qismi adir, tog‘ va yaylov mintaqalarida tarqalgan bo‘lib, muhim yem-xashak o‘simliklardan hisoblanadi. Tosh va shag‘al aralash tog‘ oldi va tog‘ zonalarida o‘suvchi balandligi 30-60 sm keladigan Isfahon astragali (Astragalus isphaganicus), balandligi 30-80 sm ga qadar bo‘lgan ko‘p yillik Boysun astragali (A. boisunensis), balandligi 70-120 sm bo‘lgan mevali astragal, (A. retamocarpus), Sivers astragali (A. siversianus), yaylovlarda keng tarqalgan Massagetov astragali (A. massagetovii),. Shugnan astragali (A. schugnanicus) va Shut astragali (A. Schutensis) deyarli barcha zonalarda uchraydigan bir yillik astragallardan. Shmalgauzen astragali (A. schmalhausenii), o‘roqsimon astragal (A. harpilobus), ilonsimon astragal (A. vicarius), qarmoqsimon astragal (A.campilotrichus), kunjutsimon astragal (A. sesamoioles), ingichka poyali astragal (A. filicaulis) kabilarini ko‘rsatish mumkin. Astragallar O‘zbekiston o‘simlik qoplamining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Ular cho‘l, adir, tog‘ va yaylov mintaqalarida keng tarqalgan. Oqsilga boy muhim yem-xashak o‘simliklari, cho‘lda bahor oylarida, adir, tog‘ va yaylovlarida yoz oylarida muhim oziqabop ekin hisoblanadi. Beda (Medicago) turkumning 100 ga yaqin turi har ikkala yarim sharlarning tropik qismida, O‘rta yer dengizi floristik viloyati Yevropa, Kavkaz, O‘rta Osiyoda keng tarqalgan. Hamdo‘stlik davlatlarida 36 turi, shu jumladan, O‘rta Osiyoda 23 turi, O‘zbekistonda 11 turi tarkalgan. Bedalar muhim oziqabop bir va ko‘p yillik yem-xashak o‘simligi hisoblanadi. O‘zbekistonda bedalarning madaniy beda (Medicago sativa), sariq yoki o‘roqsimon beda (M. Falcata), M. tianschanica, M. transexana kabi ko‘p yillik, Medicago orbicularis, M. lupulina, M. rigidula, M. minima kabi bir yillik turlari cho‘l, adir, tog‘ oldi va tog‘ zonalarida keng tarqalgan. Bedaning madaniy turlari chorva mollarini boqish uchun ekiladi. Ayniqsa, uning ikki turi — Medicago sativa (23-rasm) va M. falcata muhim xo‘jalik ahamiyatiga ega. Burchoq (Lathirus) turkumi. Ko‘p yillik va bir yillik o‘t o‘simlik, barglari juft patsimon, uning oxiri mo‘ylov bilan tugaydi. Changchilari tutashib, nay shaklini hosil qiladi, mevasi dukkak. Hamdo‘stlik mamlakatlarida 50 dan ortiq, shu jumladan, O‘rta Osiyoda 17 turi ma’lum. E’tiborga molik turlaridan, tosh va shag‘al aralash mayin tuproqli tog‘ yonbag‘irlari, daryo irmoqlari, madaniy o‘simliklar orasida o‘sadigan no‘xatsimon burchoqni (L. cicera), madaniy o‘simliklar orasida yovvoyi begona o‘t sifatida o‘suvchi Osiyo burchog‘ini (L. asiatica), dengiz sathidan 2.500-3.000 m balandlikda toshloq va butazorlarda o‘sadigan mulkam burchog‘ini (L. mulkak) ko‘rsatish mumkin. Isirg‘ao‘t (Onobrychis) turkumi. Ko‘p yillik va bir yillik o‘t, ayrim hollarda yarim butacha va yarim buta shaklidagi o‘simlik. Bu turkumning yer yuzida 150, shu jumladan, Hamdo‘stlik mamlakatlarida 76, O‘rta Osiyoda 20 turi borligi ma’lum. O‘zbekistonda bu turkumning Xuroson esparseti (O. horassanica) nomi bilan yuritiladigan balandligi 70 sm ga qadar bo‘lgan, qurg‘oqchilikka chidamli, shag‘al aralash mayin tuproqli tog‘ yonbag‘irlarida o‘sadigan Zarafshon espartseti (O. zeravchanica), balandligi 85 sm ga qadar bo‘lgan, tog‘ yon bag‘irlarida, archazorlarda o‘suvchi tikanli espartset (O. echidna), tog‘ zonasining shimoliy yonbag‘irlarida keng tarqalgan bir yillik O. micrantha, O. pulchella kabi turlarini ko‘rsatish mumkin. No‘xat (Cicer) turkumi. Bularning 75 turi yer kurrasining subtropik va o‘rta iqlimli mintaqalarida tarqalgan. Hamdo‘stlik mamlakatlarida 24, shu jumladan, O‘rta Osiyoda 16 turi o‘sadi. Aksariyat qismi yovvoyi holda o‘sadi, turlarning deyarli barchasi ko‘p yillik, faqat birgina madaniylashtirilgan turi — Cicer arienticum bir yillik (24-rasm). No‘xatning dengiz sathidan 800-2.000 metrga qadar balandlikda, madaniylashtirilgan bir yillik turi (ekiladigan no‘xat — S. arienticum), tog‘ yonbag‘irlarida, archalar orasida o‘sadigan jungor no‘xati (S. songorica), dengiz sathidan 3.000 metr balandlikda o‘sadigan tikanli no‘xat (S. pungen), 3.800 metrga qadar balandlikda o‘sadigan uzun tumshuqli no‘xatni (S. micranthum) ko‘rsatish mumkin. Loviya (Phasecolus) turkumi. Bu turkumning 200 ga yaqin turi Amerika qit’asida tarqalgan. 20 turi yer yuzining deyarli hamma qit’alarida, shu jumladan, O‘rta Osiyoda 5 turi ekiladi. Oddiy loviya (Ph. vulgaris), ko‘p gulli loviya (Ph. multiflorum), oysimon loviya (Ph. lunatus), nish bargli loviya (Ph. autifolus) va O‘zbekistonda sevib iste’mol qilinadigan mosh (Ph. aurens) shular jumlasiga kiradi. Yantoq (Alhagi) turkumi. Mazkur turkumning faqat 5 turi mavjud, uning areali Saxaradan Markaziy Osiyo va Himolayga qadar cho‘zilgan. O‘rta Osiyo va, xususan, O‘zbekistonda yantoqning A. persarun, A pseudoalhagi, A. kirgisorum, A. camelorum singari turlari keng tarqalgan. Yantoq O‘rta Osiyo cho‘llarida chorvachilik uchun yem-xashak hisoblanadi. Miya (Glycyrrhiza) turkumi. Balandligi 70-100 sm, ko‘p yillik o‘t. Fanda uning 18 turi ma’lum bo‘lib, 5 turi O‘rta Osiyoda keng tarqalgan. O‘zbekistonda bu turkumning balandligi 50-80 sm bo‘lgan to‘qayzorlar, sug‘oriladigan maydonlar, daryo irmoqlarining sohillari, lalmikor yerlarda tarqalgan qizil miya (G. glabra), tog‘ va tog‘ oldi zonalarida yovvoyi begona o‘t sifatida uchraydigan tikanli miya (G. apera) deb nomlangan turlari keng tarqalgan. Xalq xo‘jaligida dukkaklilar nihoyatda muhim ahamiyatga ega o‘simlik. Eng avval ularning barcha organlarida oqsilning ko‘pligi, ildizida azotobakterlarning borligini (atmosfera tarkibida erkin azotni o‘zlashtirishi) ta’kidlashimiz zarur. Bu turkumga mansub o‘simliklar muhim oziq-ovqat va yem-xashak ekin, tuproqda azot to‘planganligi tufayli muhim agrotexnik ahamiyatga ham ega. Dukkaklilar tarkibida hayot uchun muhim aminokislotalar, karbonsuvlar, vitamin, kaliy, fosfor, magniy va ko‘pgina murakkab birikmalar borligi bilan boshqa o‘simliklardan farq qiladi. Ular nektarga boy o‘simlik, ayrimlari esa nihoyatda chiroyli gullaydigan manzarali o‘simlik hisoblanadi. Xalk xo‘jaligining 20 dan ortiq sohasi uchun chuchukmiya mahsulotiga talab katta. Uning ildizidan alkaloidlar, glikozoid, saponin, flavonoid, turli xil shakarlar, kraxmal va boshqa sanoat uchun muhim moddalar olinadi. Chuchuk miya ildizi kam spirtli ichimliklar pivo, vinolar, konditer mahsulotlari tayyorlashda; har xil tush, akvarel bo‘yoqlari, qog‘ozning maxsus turlarini tayyorlashda; oshqozon-ichak, buyrak, teri kasalliklari, nafas yo‘llari yallig‘lanishini davolashda; har xil dori-darmonlarni tayyorlashda qo‘llaniladi. Chuchuk miya eng qadimiy dorivor o‘simliklardan, undan olinadigan dorining inson organizmiga ta’siri buyrak usti bezlari ishlab chiqaradigan kartizon gormonining ta’siriga o‘xshash. Yuqorida ta’kidlanganlardan tashqari, dukkaklilarning ko‘pgina turlari xalq xo‘jaligini turli-tuman sohalarida qo‘llaniladi. Xususan gandamiya (Thermopsis dolichocarpa) tarkibida alkaloid, saponin, oshlovchi moddalar va efir moylari aniqlangan. Qashqarbedaning (Melilotus) oq qashqarbeda (M. albus), ignali qashqarbeda (M. dentatus), hind qashqarbedasi (M. indicus), dorivor qashqarbeda (M. officinales) kabi turlari O‘zbekistonda keng tarqalgan. Ular tamakichilik, farmatsevtika sanoatida keng ko‘llaniladi. Bulardan tashqari bu o‘simliklarning gulidan juda yaxshi asal olinadi. Yovvoyi dukkaklilar ham qishloq ho‘jaligi uchun yangi-yangi navlarni yaratishda introduktsiya va selektsiya uchun asosiy manba hisoblanadi

Бурчоқдошлар оиласи энг катта оилалардан бири бўлиб, 650 туркумга мансуб 18000 турни ўз ичига олади. Бу оила вакиллари Ер шарининг ҳамма қуруқликларда учрайди. Ўзбекистонда эса 35 туркумга оид 422 тури ўсади.  

Бурчоқдошлар оиласи ўтлар, чала буталар, буталар, лианалар, баъзан дарахтлар ҳам киради. Уларнинг барглари мураккаб патсимон, панжасимон, уч бўлакчали, гоҳо оддий бўлади. Гуллари икки жинсли нотўғри бўлиб, гулѐн барглари бор. Гулкосачабарги 4-5 та, гултожиси ҳам 4-5 та, чангчиси 10 та, шундан 9 таси қўшилиб ўсган, биттаси алоҳида. Қўйида биз бурчоқдошлар оиласига мансуб ўсимликларнинг ботаник тавсифини келтирамиз .




Тикан дарахти (Gleditchia triacanthus). Бу манзарали дарахт бурчоқдошлар оиласидан бўлиб, бўйи 20-30 м га етади. Бу тез ўсиши, қурғоқчиликка ҳамда шаҳарнинг ноқулай шароитларига бардош бериши, боғ зараркунанда ва замбуруғ касалликлари билан оғримаслиги, Ўзбекистон шароитида қиш совуқларидан мутлақо шикастланмаслиги билан ажралиб туради. Гледичия дарахти шох-шаббаси, нафис барглари туфайли жуда кўринишлидир (1-расм). Япроғи тўқ-қизил, ялтироқ тусини кузгача йўқотмайди. Гули майда, яшилсимон, май-июнда гуллайди. Меваси йирик қўнғир малла тусдаги узун дуккаклардан иборат ( 2-расм). Бу дарахт 8-10 ѐшга кирганда мева қила бошлайди. Гледичия ҳар қандай тупроқда ўса олади. Қурғоқчиликка чидайди, ѐруғ жойларда тез ўсади. 20-25 ѐшлик дарахтининг бўйи 15 м га етади. Бу дарахт уруғидан кўпайтирилади. Бу дарахтнинг ѐғочи жуда қаттиқ бўлиб, вагонсозлик ва мебелчилик саноатида ишлатилади.


1-расм. Тикан дарахт - Gleditchia triacanthus


2-Расм. Тикан дарахтининг мевали шохчаси




Туркум. Софора - Sophora Тур. Япон софораси - Sophora japonica L. Япон софораси (Sophora japonica). Бўйи 20-25 метрча, шарсимон кўринишли дарахт. Ёш новдалари сарғиш-яшил. Барглар мураккаб тоқ патсимон 9-17 та барглардан иборат бўлиб, 25 см ча келади, тез ўсиши, танаси силлиқ ва текис япроқлари патсимон жойланиши, сарғиш гулларининг тўда-тўда бўлиб жойланиши, япроғининг кеч тўкилиши, дориворлик хусусияти ва бошқа яхши хислатлари жихатидан оқ акас ва бошқа зот дарахтлардан анча устун туради. Япон сафораси курғокчиликка чидайди, заракунандалар билан шикастланмайди. Июн-июлда гуллайди, гуллаш даврида ниҳоятда чиройли бўлади. Меваси тасбеҳсимон дуккакдан иборат, уруғи майда, думалок ва ялтирок. Бу дарахт уруғини экиш йули билан кўпайтирилади. Ёғочи сариқ, узаги қўнғир тусда, қаттиқ ва эластик бўлади. Истироҳат боғлари, ҳиѐбонлар ва кўчаларнинг четига экилади. Ёғочи сариқ, узаги қўнғир тусда, қаттиқ ва эластик бўлади.


Туркум. - Альбиция Albizzia Durazz Тур. Шойи дарахти – Albizzia julibrissin Durazz. Шойи дарахти (Albizzioa julibrissin). Буйи 4-5м. Барглари икки марта мураккаб патсимон, 30см ча келади. 30-60 та баргчалардан ташкил топган. Баргларининг юзаси тиниқ яшил, орқа тарафи кўкимтир. Гули сарғиш-оқ, чангчилари узун пуштиранг ѐки оқимтир сариқ бўлиб, гулдан чиқиб туради. Май ойида гуллаб, август-сентябр ойларида меваси пишиб етишади. Меваси қанотли ясси дуккак. Жуда чиройли манзарали дарахт, айниқса гуллаш даврида ва умуман бутун вегетацияси давомида чиройли манзара беради (3-расм).


3-Расм. Шойи дарахти- Albizzia julibrissin

Туркум. Аморфа - Amorpha L. Тур. Бутасимон аморфа – Amorpha fruticosa L. Бутасимон аморфа (Amorpha fruticosa). Бўйи 1-3 метрча келадиган қўнғир ѐки тўқ кулранг пўстлоқли бута. Барглари мураккаб тоқ патсимон, 510 жуфт баргли бўлиб, узунлиги 9-17 см келади. Ётиқ оқ туклар билан қопланган. Баргчалари чўзиқ,-овалсимон баргчалар ҳосил қилади. Гуллари анча майда, тожбарглари бинафшаранг, 4-5 мм. Тўпгули 136-179 гулли бўлиб, тиғиз чўзиқ шингил кўринишида ва новдаларининг учида ўрнашган. Дастлабки гулларининг очилганини 27-30 апрелда кўриш мумкин. 10-20 майларда эса ѐппасига гуллаб, майнинг иккинчи яримида гуллари сўлий бошлайди. Аморфа истироҳат боғларида, ҳиѐбонларда манзарали ўсимлик сифатида экиб ўстирилади. Совуққа чидамли. Ватани Шимолий Америка.




Туркум. Афсонак-Thermopsis R. Br. Тур. Кетма-кет гулли афсонак- Thermopsis alterniflora Rgl. Кетма-кет гулли афсонак бўйи 50-70 см келадиган кўп йиллик ўт ўсимлик. Барглари мураккаб, уч баргчали. Баргчалари чўзиқ –эллипссимон, узунлиги 25-40 (60 мм) мм, эни 5-20 (25) мм. Гули сариқ. Дуккаги чўзиқэллипссимон, узунлиги 3-6 см, эни 1-1,6 см. Май-июл ойларида гуллаб уруғлайди. Тоғ ѐнбағирларида, дарѐ водийлари, баҳори ғалла экинлари орасида ўсади.



Тур. Данакли оққурай - Psoralea drupacea Bunge. Данакли оққурай - Psoralea drupacea бўйи 70-130 см бўладиган кўп йиллик ўт ўсимлик. Пояси тик ўсади, шохланган, сертук. Барглари оддий (баъзан уч бўлакли), қўшимча баргчали, думалоқ шаклли, ўйилган тишсимон қиррали( баргининг асос қисми текис қиррали), сертук ( айниқса пастки томони) бўлиб, қисқа банди ѐрдамида пояси билан шохларида кетма-кет ўрнашган. Майда, оқ-кўкиш рангли гуллари барг қўлтиғидан ўсиб чиққан шингил гултўпламига жойлашган. Меваси-майда, юмалоқ, бир уруғли, сертук дуккак.



Туркум. Янтоқ – Alhagi Adans. - Тур. Сохта янтоқ- Alhagi pseudalhagi Desf. Fabaceae – Бурчоқдошлар оиласи энг катта оилалардан бири бўлиб, 650 туркумга мансуб, 18 минг турни ўз ичига олади. Бу оила вакиллари ер шарининг ҳамма қуруқликларида учрайди Ўзбекистонда эса 35 туркумга оид 420 тури ўсади. Alhagi - Янтоқ баландлиги 30-110 см баъзан 130 см гача бўлган тиканли, кўп йиллик ўт ўсимлик Пояси тик ўсувчи шохланган. Барглари тухумсимон. Чўзиқ думалоқ ѐки ланцетсимон, текис қиррали бўлиб поя ва шохларда қисқа банди ѐрдамида ѐки бандсиз кетма-кет ўрнашган.

Меваси кўп уруғли, тасбехсимон, пишганда очилмайдиган дуккак. Май-сентябр ойларида гуллайди. Меваси август-октябр ойларида етилади.


Туркум. Ширинмия – Glycirrhiza L. Тур. Туксиз ширинмия – Glycirrhiza glabra L. Ширинмиянинг Ўзбекистонда 5 та тури ѐввойи ҳолда ўсади. Ширинмия кўп йиллик ўт бўйи 45-120 см. Барглари чўзиқ-тухумсимон ѐки наштарсимон. Тўпгули сийрак. Гуллари сиѐх ранг. Дуккаги 2-7 уруғли. Апрел- июнь ойларида гуллаб, июнь-сентябрьда уруғлайди. Ариқ ва дарѐ бўйлари, тўқайзорда ва экинлар орасида ўсади 6-расм). Илдизи табобатда кўп ишлатилади. Илдизи таркибида 4,6-20% глицеризин 10% қанд, 0,035 % эфир мойи, баргида витамин С 14% крахмал 8 % ошловчи модда бор. Ибн Сино ширинлик илдизидан трли касалликларни даволашда фойдаланган. Хозир ҳам ундан халқ ва илмий табобатда фойдаланилади.

5-Расм. Туксиз ширинмия – Glycirrhiza glabra


Туркум. Бурчоқ- Lathyrus L. Тур. Ўтлоқ бурчоғи- Lathyrus pratensis L. Ўтлоқ бурчоғи кўп йиллик ўт.Бўйи 30-100 см. Барглари 1-5 см, бандли, бир жуфт наштарсимон-қалами ѐки чўзиқ-эллипссимон баргча ҳосил қилади. Дуккаги 24-35 мм, тўрсимон томирли, 6-7 уруғли. Май-сентябр ойларида гуллаб уруғ беради. Тоғ ѐнбағирлари, дарахт, буталар таги, ўтлоқзорлар, дарѐ бўйларида ўсади.


Туркум. Нўхат- Pisum L. Тур. Экма нўхат- Pisum sativum L. Экма нўхат- Pisum sativum L. Бўйи 20-70 см келадиган бир йиллик ўсимлик. Барги мураккаб, ток патсимон, гули барг қўлтиғида 1-2 тадан жойлашган. Ўсимлик гулларининг ранги оқ, пушти ѐки қизил рангли бўлиши мумкин. Меваси дуккак, дони думалоқ, қиррали. Нўхат бурчоқдошлар орасида тўйимлилиги билан ажралиб туради.

Туркум. Нўхат- Cicer L. Тур. Жўнғор нўхати-Cicer songaricum Steph.

Жўнғор нўхати кўп йиллик ўт. Бўйи 15-75 см. Баргчаларининг узунлиги 6-10-20 мм гача. Ёнбаргчалари 5-10 ( 12) мм зунликда. Гулбандлари 4-7 ( 10) мм. Июн- июл ойларида гуллаб, июл-августда уруғлайди. Шимолий ва жанубий тоғ ѐнбағирларида ўсади. Адир ва тоғ худудларида тарқалган. 

Туркум. Қашқарбеда - Melilotus Mill.- Тур. Сариқ қашқарбеда M. officinalis (L.) Pall Cариқ қашқарбеда икки йиллик ўт. Бўйи 20-100 см. Пояси тик ўсади, шохланган. Баргчалари тухумсимон ингичка, наштарсимон шаклгача, узунлиги 9-25 мм, эни 2-8 мм. Май-июл ойларида гуллаб уруғлайди. Тоғ зонасида ва воҳаларда, экинлар орасида, йўл, ариқ ва дарѐ бўйларида ўсади (6-расм).


6-Расм. Сариқ қашқарбеда- Melilotus officinalis

Туркум. Беда-Medicago L. Тур. Хмелсимон беда-Medicago lupulina L. Хмелсимон беда, Қашқарйўнғичқа. Бир ѐки икки йиллик ўт. Бўйи 1560 см. Баргчалари тескари тухумсимон, узунлиги 7-8 ( 19) мм, эни 6-7 мм. Гули сариқ. Дуккагининг узунлиги 1,8-2,2 мм, эни 1,5-1,6 мм. Май-июл ойларида гуллаб уруғ беради. Дарѐ бўйлари, суғориладиган экинлар орасида ўсади.






Туркум. Боқла- Vicia L. Тур. Тасбехнамо боқла- Vicia ervilia L.

       Бир йиллик ўт. Бўйи 10-25 см. Пояси тик ўсади, 4 қиррали. Дуккаги 1020 мм, 2-3 (4) уруғли. Апрел-июн ойларида гуллаб уруғлайди. Тоғ ва адир худудларида , ғалла экинлари орасида ўсади.    








Туркум.Эспарцет-Onobrichis Mill. Тур Йирик эспарцет- Onobrichis grandis Lipsky. Йирик эспарцет- Onobrichis grandis кўп йиллик ўт ўсимлик. Бўйи 100 см. Пояси баққуват, шохланган. Дуккаги эгилган, ярим-думалоқ, узунлиги 12-15 мм, эни 7-10 мм. Апрел-июн ойларида гуллаб, июн-августда уруғлайди. Тоғ худудла рида, боғларда, наъматакзорларда ўсади.





Бурчоқдошлар оиласига мансуб ўсимликларнинг  халқ хўжалигидаги аҳамияти. 

Ўсимликлардан одам фақат озиқ сифатида фойдаланмайди, балки улар озиқ-овқат, тўқимачилк, қоғоз химия саноати ва бошқалар учун ҳом-ашѐ манбаи ҳисобланади. Ўсимликлардан фойдаланишган қараб улар доривор, озиқ-овқат, ем-хашак, манзарали, мевали, дуккакли, тамаки эфир мойли, ошловчи гуруппаларга бўлинади. Булар асосан маданий ўсимликлар ҳисобланса, лекин одам жуда кўп ѐввойи ўсимликлардан ҳам фойдаланади. Уларнинг ҳаѐтий формаларида (дарахтлар, буталар, кўп йиллик, бир йиллик, икки йиллик) ўсиш шароити ва кўпайиш усулларида намоѐн бўлади. Ер юзасининг ўсимликлар дунѐси бой ва хилма-хил бўлиб 500 мингдан ортиқ тури бор. Бурчоқдошлар оиласига мансуб ўсимликларнинг ишлатилиши № Ўсимликнинг номи Озиқовқат Доривор Манзарали Витаминли Емхашак 1 Тикан дарахти Gleditschia triacanthus - - + - - 2 Шойи альбиция - Albizzia julibrissin - - + - - 3 Япон софораси Sophora japonica - + + - - 4 Бутасимон аморфа- Amorpha ruticosa - + + - + 5 Кетма-кет барг афсонак- Thermopsis alterniflora - + - - - 6 Данакли оққурай - Psoralea drupaceae - + - - + 7 Ерѐнғоқ-Arachis hypogaea + - - + - 8 Сохта янтоқ - Alhagi pseudalhagi - + - - + 9 Туксиз ширинмия –Glycirrhiza glabra - + - + 10 Ўтлоқ бурчоғи- Lathyrus pratensis - + - - + 11 Осиѐ бурчоғи Lathyrus asiaticus + + - - + 12 Экма нўхат- Pisum sativum +

	+ 
	- 
	- 
	+ 

13 Жўнғор нўхати - Cicer songaricum + + - - + 14 Сариқ қашқарбеда- Melilotus officinalis - + - - + 15 Хмелсимон беда- Medicago lupulina - + - + + 16

	Ўрмаловчи 

себарга- Trifolim repenes - + - - + 17 Ўтлоқ себаргаси- Trifolim pratense - - - - + 18 Vicia envilia- Тасбехнамо боқеа + + - - + 19 Йирик эспарцет- Onobrichis grandis - - - - +

Ўсимликлардан одам фақат озиқ сифатида фойдаланмайди, балки улар озиқ-овқат, тўқимачилк, қоғоз химия саноати ва бошқалар учун ҳом-ашѐ манбаи ҳисобланади. Ўсимликлардан фойдаланишган қараб улар доривор, озиқ-овқат, ем-хашак, манзарали, мевали, дуккакли, тамаки эфир мойли, ошловчи гуруппаларга бўлинади. Булар асосан маданий ўсимликлар ҳисобланса, лекин одам жуда кўп ѐввойи ўсимликлардан ҳам фойдаланади. Уларнинг ҳаѐтий формаларида (дарахтлар, буталар, кўп йиллик, бир йиллик, икки йиллик) ўсиш шароити ва кўпайиш усулларида намоѐн бўлади. Ер юзасининг ўсимликлар дунѐси бой ва хилма-хил бўлиб 500 мингдан ортиқ тури бор. Тикан дарахти (Gleditchia triacanthus). Бу манзарали дарахт қурғоқчиликка, тупроқ шўрланишига, жуда чидамли, ѐруғсевар дарахт. Жуда тез ўсади 20-25 ѐшлик дарахтининг бўйи 15 м га етади, шу сабабдан кўкаламзорлаштиришда катта аҳамиятга эга. Бу дарахт уруғидан кўпайтирилади. Бу дарахтнинг ѐғочи жуда қаттиқ бўлиб, вагонсозлик ва мебелчилик саноатида ишлатилади. Бурчоқдошлар оиласига ширинмия (Glycyrrhiza) халқ табобатида қадимдан ишлатилиб келинади. Ширинмия илдизидан тайѐрланган дамламалар яллиғланиш, балғам кўчирувчи, сийдик ҳайдовчи ва иштаха очувчи, одамни қувватга киргизадиган, астмага қарши восита сифатида ишлатилади. Илдизи табобатда кўп ишлатилади. Илдизи таркибида 4,6-20% глицеризин 10% қанд, 0,035 % эфир мойи, баргида витамин С 14% крахмал 8 % ошловчи модда бор. Ибн Сино ширинлик илдизидан трли касалликларни даволашда фойдаланган. Хозир ҳам ундан халқ ва илмий табобатда фойдаланилади. Манзарали ўсимлик, тухумакнинг ғунча ва меваси таркибида флавоноидлар, С витамини, бўѐқ , ошловчи моддалар бўлади. Тиббиѐтда тухумак дарахтининг гул ғунчаси ва мевасидан фойдаланилади. Туху Бурчоқдошлар оиласига ширинмия (Glycyrrhiza) халқ табобатида қадимдан ишлатилиб келинади. Ширинмия илдизидан тайѐрланган дамламалар яллиғланиш, балғам кўчирувчи, сийдик ҳайдовчи ва иштаха очувчи, одамни қувватга киргизадиган, астмага қарши восита сифатида ишлатилади. Илдизи табобатда кўп ишлатилади. Илдизи таркибида 4,6-20% глицеризин 10% қанд, 0,035 % эфир мойи, баргида витамин С 14% крахмал 8 % ошловчи модда бор. Ибн Сино ширинлик илдизидан трли касалликларни даволашда фойдаланган. Хозир ҳам ундан халқ ва илмий табобатда фойдаланилади. Манзарали ўсимлик, тухумакнинг ғунча ва меваси таркибида флавоноидлар, С витамини, бўѐқ , ошловчи моддалар бўлади. Тиббиѐтда тухумак дарахтининг гул ғунчаси ва мевасидан фойдаланилади. Тухумак гул ғунчасидан фармацевтика заводларида рутин ва кверцетин олинади. Меваси настойкаси йирингли ва куйган жойларни даволашда қўлланади. Янтоқнинг ер устки қисми таркибида қандлар, органик кислоталар, эфир мойи, флавоноидлар, кумаринлар, витамин С, В гурухи ва каротин, алколоидлар, гликозидлар, антоциантлар, смолалар, шиллиқ ошловчи (8,2 % гача) минерал ва бошқа моддалар бор. Янтоқ ер устки қисмидан тайѐрланган дамламани чой ўрнида ѐзда кўп истемол қилинади. У чанқоқни яхши қолдиради. Одам чарчаганда чарчашни олиб организмга қувват беради.

Оққурай  баргидан тайѐрланган кукун билан халқ табобатида  чипқон, экзема, пес касалликлари ҳамда бошдаги соч тўкилишини даволашади.