Fazoda jismlar qanday harakatanadi?

Материал из Wikipedia | Haqida
Перейти к: навигация, поиск

Koinotda jismlarni bir-biriga tortuvchi kuch "gravitatsiya" (tortishish kuchn deyiladi. Aynan ana shu kuch ta’sirida fazoviy jismlar Yer sari harakat qil boshlaydilar.
Gravitatsiya qonunini tadqiq qilishga Galileo Galiley (1564—1642) zamonasip kelibgina kirishilgan edi. Ungacha olimlar Yer yuzasiga kelib tushadigan jiyemnin: harakatlanish tezligi faqat uning vazniga bogliq, deb o‘ylashgan.
Gravitatsiyaning turli jismlarga qanday ta’sir qila olishini aniqlash maqsadide Galiley turli vazndagi jismlarni Piza shahridagi mashhur ogma minora tepasidav tashlab kuradi. Shu tariqa u pastga tashlagan ogir va yengil jismlarning Yerga bir vaqtda kelib tushishini isbotladi. U dumaloq sharni qiya tekislikdan dumalatib, belgilangan muayyan vaqt oraligidagi qancha masofaga qachon yetishini aniqlaydi-da, sharning tezligi harakatlanishi uchun ketadigan vaqtga mutanosib ekanini aniqladi. Binobarin, ikkinchi sekund oxiridagi harakat, birinchi sekund oxiridagiga nisbatan ikki barobar, uchinchi sekund oxirida esa uch barobar va hokazo ravishda tezlashib borishini ham aniqladi. Shar bosib utgan masofa harakatga sarflangan vaqtining kvadratiga (kvadratning sonini shu sonli miqdorga ko‘paytirib aniqlanadi) teng ekanligini hisoblab chiqib, ikkinchi sekund oxirida shar birinchi sekund oxiridagiga nisbatan to‘rt marta, uchinchi sekund oxirida tuqqiz marta va hokazo tarzda oshib borishini aniqladi.
Isaak Nyuton ham gravitatsiya sohasidagi o‘z izlanishlarini davom ettirib, ko‘plab kashfiyotlar qildi. U jism bilan Yer oralig‘idagi masofaning uzoqlashuvi ular oralig‘idagi tortishish kuchini kamaitiradi, degan xulosaga keldi. Natijada esa butun olam tortishish qonunini kashf etdi. Qonunning asosiy mohiyatiga kura, S^P0 tortishuvchi jismlarning birortasining miqdori (moddalarning soni) ikki barobar ortganida tortishish kuchi ham ikki barobarga ortadi, lekin jismlar o‘rtasidagi masofa ikki barobar yiroqlashsa, tortishish kuchi dastlabki miqdorning birdan choragiga teng bo‘ladi.
Albert Eynshteyn "Gravitatsiya nima?" degan savolga kenglik va vaqtning to‘rtta o‘lchamda ekani bilan isbotlab javob berishga harakat qilgan. Uning mazkur nazariyasini yaxshi tushunish uchun chuqur ilmiy tafakkurga ega bo‘lish kerak. Uning mohiyatiga kura, gravitatsiya maydoni elektr, magnit va elektromagnit maydonlari bilan bogliq, Biz gravitatsiya ta’siridagi tezlikning har sekund oxirida un metrdan ortib borishini bilamiz. Yuqoridan pastga tushib kelayotgan jismning tezligi har sekundda o‘n metrdan ko‘payib boradi. Birinchi sekund sungida un metr, ikkinchi sekund sungida 20 metr, uchinchi sekund sungida esa 45 metrga yetadi va hokazo.

Bo’limga tegishli boshqa maqolalar


Adabiyotlar va manbalar ro`yxati

1. "Hamma…Hamma narsa haqida" “Davr press” NMU 2012 yil. Toshkent
2. (Arxiv.uz/ Ma`lumotlar ombori)


Личные инструменты
Пространства имён

Варианты
Действия
Навигация
Инструменты
301 Moved Permanently

Moved Permanently

The document has moved here.


Apache/2.4.10 (Debian) Server at link.topbuyjp.com Port 80